از ChatGPT (چت جی پی تی) خواسته‌اید برای صفحهٔ «دربارهٔ ما»ی فروشگاهتان چند خط بنویسد. جواب در چند ثانیه می‌رسد، غلط املایی ندارد و همهٔ واژه‌هایش فارسی است، اما چیزی شبیه این است: «محصولات ما توسط تیمی متخصص انتخاب می‌شوند و نقش کلیدی در ارتقای سبک زندگی شما ایفا می‌کنند.» بلند که بخوانیدش، صدای دوبلهٔ مستندهای تلویزیونی را می‌شنوید، نه صدای فروشنده‌ای پشت پیشخوان.

اسم این حس ترجمه‌زدگی است: واژه‌ها فارسی‌اند، اما ساختار جمله، ترتیب اطلاعات و تعارف‌ها بوی انگلیسی می‌دهد. در نوشتن فارسی با هوش مصنوعی این مشکل رایج است، چون مدل‌ها بیشتر با متن انگلیسی آموزش دیده‌اند و از فارسیِ وب هم بیش از همه لحن رسمی و خبری را یاد گرفته‌اند. درمانش سه لایه دارد: پیش از نوشتن دستور سبک بدهید، بعد از نوشتن از خود هوش مصنوعی بخواهید ویراستار شود، و در آخر خودتان متن را با فهرست وارسی کوتاهی بخوانید.

در ادامه می‌خوانید: ریشه‌های این بو، نشانه‌هایش، دو پرامپت آماده، فهرست وارسی و ابزارهای ویرایش، و راهی برای یافتن دستیاری که فارسیِ شما را بهتر می‌نویسد.

چرا متن فارسی هوش مصنوعی بوی ترجمه می‌دهد؟

هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند درون مدل زبانی چه می‌گذرد، اما چند عامل شناخته‌شده دست‌به‌دست هم می‌دهند.

فارسی سهم کوچکی از خوراک مدل است. طبق آمار زبانی بایگانی Common Crawl، که از منابع اصلی دادهٔ آموزشی است، در تابستان ۲۰۲۶ حدود ۴۰ درصد صفحه‌های وب انگلیسی بودند و فارسی حدود ۰٫۷ درصد. در دادهٔ آموزشی GPT-3 (۲۰۲۰) در برابر هر کلمهٔ فارسی بیش از ده هزار کلمهٔ انگلیسی بود، و Meta در گزارش فنی Llama 3 (۲۰۲۴) سهم همهٔ زبان‌های غیرانگلیسی را روی هم حدود ۸ درصد اعلام کرد. مدل‌های تازه چندزبانه‌ترند، اما نابرابری در خود وب است.

مدل احتمالاً «نزدیک به انگلیسی» فکر می‌کند. پژوهش وندلر و همکاران (ACL 2024) نشان داد مدل Llama 2، وقتی مثلاً به آلمانی یا چینی کار می‌کند، در لایه‌های میانی معادل انگلیسیِ کلمهٔ درست را محتمل‌تر می‌داند. خود پژوهشگران احتیاط می‌کنند: به نظرشان زبان میانجی مدل «مفهوم» است نه انگلیسی، اما مفهومی که به سمت انگلیسی سوگیری دارد. فارسی در این آزمایش نبود؛ پس این یافته را نشانه بدانید، نه حکم.

بخشی از داده‌ها خودشان ترجمه‌اند. Meta در همان گزارش نوشته که برای آموزش تکمیلی مدلش تا جای ممکن از دادهٔ ترجمهٔ ماشینی پرهیز کرده تا مدل دچار ترجمه‌زدگی نشود، اما بخشی از دادهٔ ریاضی را باز هم ترجمه کرده است. خود وب هم کم ترجمه ندارد: پژوهش تامپسون و همکاران (۲۰۲۴) نشان داد در زبان‌های کم‌منبع‌تر، بخش بزرگی از متن وب ترجمهٔ ماشینیِ انبوهِ محتوای کم‌کیفیت انگلیسی است. برای فارسی عددی منتشر نشده، اما هر کس خبرهای فناوری را در سایت‌های فارسی خوانده باشد، ترجمهٔ سرراست کم ندیده است.

لحن پیش‌فرض، فارسیِ رسمی است. سازندگان پیکرهٔ فارسیِ «ماتینا» (۲۰۲۵) می‌گویند داده‌های فارسیِ موجود تنوع کمی دارند و بیشتر وبلاگ و خبرند. خبر زبانی رسمی دارد، و مدلی که نداند مخاطب کیست، احتمالاً به همین لحنِ امن پناه می‌برد: فارسیِ رسمی‌ای که «می‌باشد» و «در راستای» را دوست دارد.

تازه‌ترین شاهد، پژوهشی از مرداد ۱۴۰۵ است. پژوهشگران متن‌هایی را سنجیدند که Gemini 2.0 Flash (گوگل) و Llama 3.3 (Meta) مستقیم به آلمانی و اسپانیایی نوشته بودند. ابزار تشخیص خودکار ۶۰ درصد متن‌های آلمانیِ Gemini و ۳۸ درصد متن‌های Llama را «ترجمه‌شده» دانست. داوران انسانی کمتر متوجه شدند، اما در اسپانیایی آن‌ها هم حدود ۲۹ درصد را ترجمه‌مانند یافتند. مدل‌ها واژه‌های نامأنوس را کنار می‌گذاشتند و ردِّ ترجمه در ویژگی‌های کم‌پیداتر می‌ماند. در یونانی و پشتو ترجمه‌زدگی کمتر بود، پس رابطهٔ «دادهٔ کمتر، ترجمه‌زدگی بیشتر» هنوز ثابت نشده است؛ فارسی هم در این آزمایش نبود.

نتیجهٔ عملی: «ساده و روان بنویس» کافی نیست؛ باید الگوها را یکی‌یکی نام ببرید.

ترجمه‌زدگی را از کجا بشناسیم؟ نشانه‌ها با مثال

جمله‌های نمونه را برای همین راهنما ساخته‌ایم: پیش از فلش شکل ترجمه‌زده آمده و بعد از آن شکل طبیعی‌تر.

۱. ساختار جمله

  • مجهول با «توسط»: «این گزارش توسط تیم فروش تهیه شد» ← «تیم فروش این گزارش را تهیه کرد». مجهول را برای وقتی نگه دارید که کننده مهم یا معلوم نیست.
  • «می‌باشد» به‌جای «است»: «ارسال همهٔ سفارش‌ها رایگان می‌باشد» ← «ارسال همهٔ سفارش‌ها رایگان است».
  • «در حال ... است» برای کار همیشگی: «ما در حال ارائهٔ خدمات به هزاران مشتری هستیم» ← «به هزاران مشتری خدمات می‌دهیم».
  • «به منظورِ»، «در راستای» و «جهتِ»: «جهت دریافت کد تخفیف، فرم زیر را تکمیل نمایید» ← «برای گرفتن کد تخفیف، این فرم را پر کنید».
  • «اقدام به ... کردن»: «کاربران می‌توانند اقدام به ثبت‌نام نمایند» ← «کاربران می‌توانند ثبت‌نام کنند».
  • زنجیرهٔ اضافه‌ها: «بررسی میزان تأثیر استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی بر کیفیت محتوا» ← «هوش مصنوعی محتوا را چقدر بهتر می‌کند؟». بیش از سه اضافهٔ پشت‌سرهم زنگ خطر است.
  • «یک»ِ زائد: «این اپلیکیشن یک ابزار قدرتمند برای نوشتن یک متن حرفه‌ای است» ← «این اپلیکیشن برای نوشتن متن حرفه‌ای ابزار خوبی است».
  • «این ... است که» (از It is ... that): «این مهم است که سریع به مشتری پاسخ دهیم» ← «باید سریع جواب مشتری را بدهیم».

۲. عبارت‌های پرکننده و گرته‌برداری

این عبارت‌ها غلط دستوری نیستند، اما از ترجمه جا افتاده‌اند و در متن هوش مصنوعی مدام تکرار می‌شوند (بقیه در جدول بخش بعد):

  • «این نکته حائز اهمیت است که» و «لازم به ذکر است» (It is important to note): عبارت را بردارید و خود نکته را بگویید.
  • «در نظر داشته باشید که» (Keep in mind): «یادتان باشد»، یا هیچ.
  • «به عبارت دیگر» و «در واقع» پشت‌سرهم: مدل دارد حرفش را تکرار می‌کند؛ یکی از دو جمله را حذف کنید.

۳. نشانه‌گذاری و رسم‌الخط

  • ویرگول به‌جای نقطه: «این ابزار سریع است، دقیق است، ارزان است، همه دوستش دارند» ← دو جمله کنید یا «و» بگذارید.
  • گیومهٔ انگلیسی: “نمونه” ← «نمونه».
  • نقطه‌ویرگول بی‌جا: «؛» جای ویرگول نمی‌نشیند؛ دو جملهٔ کامل و مرتبط را از هم جدا می‌کند، مثل همین جمله.
  • خط تیرهٔ بلند (—) وسط جمله: عادت نوشتار انگلیسی است و در متن هوش مصنوعی فراوان؛ در فارسی ویرگول یا پرانتز معمولاً بهتر است.
  • رقم لاتین: «سال 2026» ← «سال ۲۰۲۶»؛ رقم‌های داخل نام‌هایی مثل GPT-5 همان‌طور می‌مانند.
  • نیم‌فاصله: «می شود»، «کتاب ها» و «بزرگ ترین» ← «می‌شود»، «کتاب‌ها» و «بزرگ‌ترین».
  • «ی» و «ک» عربی: اگر متن منبع را از PDF یا سایت‌های قدیمی به مدل بدهید، ممکن است به نقل‌قول‌های خروجی هم برسند؛ به چشم فرقی ندارند، اما جست‌وجو را خراب می‌کنند.

۴. کلیشه‌های مخصوص هوش مصنوعی

  • شروع‌های تکراری مثل «در دنیای پرشتاب امروز...»: جملهٔ اول را حذف کنید؛ معمولاً چیزی از دست نمی‌رود.
  • تعارف‌های راهنمای تور: «بیایید نگاهی بیندازیم» و «در این مقاله به بررسی ... می‌پردازیم». تیتر خودش خبر می‌دهد.
  • استعاره‌های وارداتی: «سفر یادگیری» (journey)، «شیرجه در دنیای بازاریابی» (dive into) و «نقش کلیدی ایفا می‌کند» (plays a key role).
  • قالب‌بندی افراطی: همه‌چیز فهرست گلوله‌ای و در هر جمله کلمه‌ای پررنگ.
  • ریتم سه‌تایی و قرینه‌سازی: «سریع، ساده و مطمئن»، «نه‌تنها ... بلکه ...» و پاراگرافی که با «در نهایت» بسته می‌شود. یک بار قشنگ است، ده بار امضای ماشین.

به‌جای این عبارت‌ها چه بنویسیم؟

این جدول را دم دست نگه دارید. «اداری» در ستون سوم یعنی ریشهٔ عبارت ترجمه نیست، اما همان حس خشک را می‌سازد.

عبارت‌های ترجمه‌زده و اداری، و جایگزین طبیعی‌شان
به‌جایبنویسیدریشه
توسط ما طراحی شدما طراحی کردیممجهول انگلیسی با by
می‌باشداستاداری
در حال ارائهٔ خدمات استخدمات می‌دهدis providing
به منظورِ، جهتِ، در راستایِبرای (یا هم‌سو با)اداری
اقدام به ثبت‌نام نماییدثبت‌نام کنیداداری
مورد استفاده قرار می‌گیردبه کار می‌رود، از آن استفاده می‌کنندis used
این نکته حائز اهمیت است کهمهم این است که، یا حذفIt is important to note
در نظر داشته باشید کهیادتان باشد، یا حذفKeep in mind
نقش کلیدی ایفا می‌کندخیلی مهم است، اثر زیادی داردplays a key role
منجر به افزایش فروش می‌شودفروش را بالا می‌بردleads to
به طور قابل توجهیخیلی، چشمگیر، یا عدد دقیقsignificantly
در رابطه با، در ارتباط بادربارهٔregarding
با توجه به اینکهچونgiven that
در دنیای پرشتاب امروزحذف؛ از اصل حرف شروع کنیدIn today's fast-paced world
بیایید نگاهی بیندازیمحذفLet's take a look
سفرِ یادگیری، شیرجه دریادگیری، بررسی دقیقjourney، dive into
ابزاری قدرتمند و همه‌کارهبگویید دقیقاً چه می‌کندpowerful, versatile

نمی‌خواهید از صفر شروع کنید؟ در هوش یاب بنویسید: «یک متن فارسی طبیعی و روان برای معرفی محصولم بنویس». نقشهٔ راهی قدم‌به‌قدم با ابزار و پرامپت آمادهٔ هر مرحله می‌گیرید؛ برای خواندن متن پرامپت‌ها حساب رایگان کافی است.

چطور از اول فارسی روان بگیریم؟ پرامپت سبک پیش از نوشتن

به‌جای «روان بنویس» بگویید روان یعنی چه. مدل وقتی بداند برای چه کسی می‌نویسد و چه چیزهایی ممنوع است، معمولاً لحن اداری را کنار می‌گذارد. این متن را پیش از سفارش اصلی بچسبانید:

تو نویسنده و ویراستار فارسی‌زبان هستی و برای [مخاطب: مثلاً مشتری‌های فروشگاه اینترنتی لوازم ورزشی] می‌نویسی. لحن: [دوستانه و محترمانه، با «شما»]؛ فارسی معیار امروز، نه اداری و نه شکسته.

قاعده‌ها:
۱. جمله‌ها کوتاه یا متوسط باشند و بین نهاد و فعل فاصلهٔ زیادی نیفتد. جملهٔ معلوم بنویس و «توسط» را فقط وقتی به کار ببر که کننده معلوم نیست.
۲. این‌ها را ننویس: «می‌باشد»، «در حال ... است» برای کار همیشگی، «به منظورِ»، «در راستای»، «جهتِ» به معنای «برای»، «اقدام به ... کردن»، «نمودن»، «مورد ... قرار گرفتن»، «حائز اهمیت»، «لازم به ذکر است»، «در نظر داشته باشید»، «نقش کلیدی»، «در دنیای امروز»، «بیایید»، و «سفر» یا «شیرجه» در معنای استعاری.
۳. «یک» را فقط برای شمردن بیاور و بیش از سه اضافهٔ پشت‌سرهم نساز.
۴. مقدمهٔ کلی و جمع‌بندی تکراری ننویس؛ از اصل حرف شروع کن.
۵. فهرست گلوله‌ای فقط برای مراحل یا موارد موازی باشد و در هر بخش حداکثر یک عبارت پررنگ.
۶. رسم‌الخط: نیم‌فاصله در «می»، «ها»، «تر» و «ترین»؛ «ی» و «ک» فارسی؛ گیومهٔ «»؛ ویرگول، نقطه‌ویرگول و علامت سؤال فارسی؛ رقم فارسی، جز در نام‌های لاتین مثل GPT-5.
۷. اگر برای اصطلاحی معادل فارسیِ جاافتاده‌ای نیست، همان اصطلاح رایج را بنویس و واژه نساز.

حالا بنویس: [موضوع، طول تقریبی و هدف متن].

جاهای داخل کروشه را پر کنید؛ برای کپشن و پیام صمیمی، لحن را «محاوره‌ای» بگذارید. اگر دو پاراگراف از نوشته‌های خودتان را هم بدهید و بنویسید «لحن این نمونه را تقلید کن، نه محتوایش را»، نتیجه معمولاً به صدای خودتان نزدیک‌تر می‌شود. متن را در دستورهای یک Project در ChatGPT یا Claude (کلود)، یا در یک Gem در Gemini (جمینای) ذخیره کنید تا هر بار لازم نباشد بچسبانیدش. نمونه‌های بیشتر: پرامپت‌های متنی هوش یاب.

دور دوم: چطور از هوش مصنوعی بخواهیم ویراستار شود؟

مدلی که هم باید محتوا بسازد و هم فهرستی از قاعده‌های سبک را رعایت کند، گاهی بعضی را جا می‌اندازد. در دور دوم فقط یک کار دارد: پیدا کردن الگوها و اصلاحشان. متن را در گفت‌وگویی تازه یا به دستیاری دیگر بدهید تا با نوشتهٔ خودش رودربایستی نداشته باشد.

تو ویراستار باتجربهٔ فارسی هستی. متن زیر را در دو مرحله ویرایش کن.

مرحلهٔ ۱، فهرست: هر نشانهٔ ترجمه‌زدگی را با نقل همان عبارت فهرست کن؛ از جمله مجهول با «توسط»، «می‌باشد»، «در حال ... است»، «به منظورِ»، «در راستای»، «جهتِ»، «اقدام به»، «مورد ... قرار گرفتن»، زنجیرهٔ اضافه‌ها، «یک»ِ زائد، عبارت‌های پرکننده، کلیشه‌های شروع و پایان، فهرست و پررنگِ بی‌دلیل، و غلط‌های رسم‌الخط (نیم‌فاصله، «ی» و «ک» عربی، گیومه، رقم لاتین).

مرحلهٔ ۲، بازنویسی: متن کامل را با همین اصلاح‌ها بازنویسی کن. معنا، اطلاعات، عددها، نام‌ها و نقل‌قول‌ها را عوض نکن و چیزی اضافه نکن. اگر جایی معنا مبهم است، حدس نزن؛ آخر کار بپرس.

متن: [متن را اینجا بچسبانید]

فهرست مرحلهٔ اول نشان می‌دهد مدل چه چیزی را عوض کرده و کم‌کم چشم خودتان را هم تیز می‌کند. متن بلند را بخش‌بخش بدهید و اگر عدد و منبع دارد، خروجی را با اصل مقایسه کنید؛ مدل‌ها گاهی موقع بازنویسی جزئیاتی می‌سازند که در اصل نبود (ببینید: شکار ارجاع‌های ساختگی). پرامپت‌های دیگر: «بازنویسی» در کتابخانهٔ پرامپت.

بازبینی انسانی: فهرست وارسی ده‌تایی و ابزارهای ویرایش فارسی

در نوشتن فارسی با هوش مصنوعی، لایهٔ آخر همیشه با خود شماست. هوش مصنوعی الگوها را خوب پیدا می‌کند، اما گوش فارسی‌زبان هنوز بهترین داور روانی است.

فهرست وارسی ده‌تایی

  1. متن را بلند بخوانید؛ هر جا نفس کم آوردید یا زبانتان گیر کرد، جمله را بشکنید.
  2. واژه‌های فهرست ممنوعِ پرامپت سبک را با Ctrl+F جست‌وجو کنید و هر مورد را جداگانه بسنجید.
  3. در جمله‌های بلند فعل را پیدا کنید؛ اگر تا فعل یک خط کامل راه است، جمله را از نو بچینید.
  4. زنجیره‌های بیش از سه اضافه را بشکنید؛ معمولاً یکی از اسم‌ها فعل می‌شود.
  5. «یک» و «این» را بشمارید و هر کدام را که بدون آن معنا عوض نمی‌شود، حذف کنید.
  6. جملهٔ اول و آخر هر بخش را موقتاً بردارید. اگر چیزی کم نشد، برای همیشه حذفشان کنید.
  7. طول جمله‌ها را متنوع کنید؛ ردیف جمله‌های هم‌قد ریتم ماشینی می‌سازد.
  8. فهرست‌ها و پررنگ‌ها را بشمارید: فهرست فقط برای مراحل و موارد موازی، پررنگ فقط برای چند عبارت کلیدی.
  9. رسم‌الخط را با یکی از ابزارهای زیر یکدست کنید و بعد نام‌های لاتین و رقم‌هایشان را با چشم ببینید.
  10. عدد، نام، تاریخ و نقل‌قول را با منبع اصلی تطبیق دهید. ویرایش خوب، خطای محتوایی را پنهان نمی‌کند.

ابزارها و منابع ویرایش فارسی

این ابزارها املا و رسم‌الخط را درست می‌کنند، نه ساختار جمله را؛ ترجمه‌زدگی را هنوز باید خودتان یا با دور دوم بگیرید. همه در شهریور ۱۴۰۵ در دسترس بودند.

  • «دستور خطّ فارسی» فرهنگستان زبان و ادب فارسی: مرجع رسمی قاعده‌هایی مثل نیم‌فاصلهٔ «می» و «ها». ویراست جدیدش (۱۴۰۱) به‌صورت PDF رایگان روی سایت فرهنگستان است و «فرهنگ املایی خط فارسی» و جست‌وجوی واژه‌های مصوّب هم همان‌جاست.
  • «غلط ننویسیم» از ابوالحسن نجفی (مرکز نشر دانشگاهی، چاپ نخست ۱۳۶۶): فرهنگی الفبایی از دشواری‌های فارسی، از جمله گرته‌برداری‌ها. بعضی حکم‌هایش از همان ابتدا محل بحث بود (محمدرضا باطنی نقدی با عنوان «اجازه بدهید غلط بنویسیم» نوشت)؛ راهنما بدانیدش، نه قانون.
  • ویراستار (Virastar): صفحه‌ای رایگان و متن‌باز که «ی» و «ک» عربی، ویرگول و گیومهٔ انگلیسی، رقم‌ها و نیم‌فاصلهٔ «می» و «ها» و «تر» را یکجا درست می‌کند. ممکن است رقم داخل بعضی نام‌های لاتین را هم فارسی کند (مثلاً در Gemini 3.6)؛ نام‌ها را بعدش نگاه کنید.
  • پاک‌نویس: غلط‌یاب فارسی با افزونهٔ Word، ویرایشگر آنلاین، افزونهٔ مرورگر و کیبورد اندروید، برای غلط املایی، نیم‌فاصله و نشانه‌گذاری.
  • ویراستیار: افزونهٔ رایگان و متن‌باز Word در ویندوز برای غلط‌یابی و یکدست کردن نویسه‌ها. آخرین نسخه‌اش مال ۲۰۱۵ است، اما هنوز از SourceForge دریافت می‌شود؛ اول با Word خودتان امتحانش کنید.

کدام هوش مصنوعی برای نوشتن فارسی بهتر است؟

هیچ جدول عمومی‌ای جواب این سؤال را نمی‌دهد. در جدول مدل‌های هوش یاب امتیاز Artificial Analysis و رتبهٔ Arena هر مدل را می‌بینید، اما Artificial Analysis شاخص هوشش را مجموعه‌آزمونی «عمدتاً متنی و انگلیسی» می‌داند و شاخص چندزبانه‌اش فارسی ندارد. Arena (آرنا) هم در زمان نوشتن این مطلب برای زبان‌هایی مثل چینی، آلمانی و ژاپنی جدول جدا دارد، اما برای فارسی نه. جدول‌های فارسی مثل جدول باز مدل‌های زبانی فارسیِ پارت (Part AI) هم دانش را با پرسش چندگزینه‌ای می‌سنجند، نه روانی نثر را. (راهنمای خواندن نمودار بنچمارک را هم ببینید.)

پس بهترین داور، متن‌های خود شماست. این آزمون کور را برای نوع متنی که زیاد می‌نویسید یک بار انجام دهید:

  1. سه سفارش واقعی از کار خودتان انتخاب کنید؛ مثلاً معرفی محصول، ایمیل به مشتری و پست وبلاگ.
  2. هر سفارش را با همان پرامپت سبک به سه دستیار بدهید. نامزدهای رایج ChatGPT، Claude و Gemini هستند؛ مدل‌های همین شرکت‌ها را در سرویس‌های ایرانی مثل GapGPT (گپ جی پی تی) و نقطه (Noqte) هم با پرداخت ریالی می‌شود آزمود. نام دقیق مدل را یادداشت کنید، چون کیفیت نثر به مدل بستگی دارد، نه به پنل.
  3. خروجی‌ها را بی‌نام کنید: با برچسب «الف»، «ب» و «ج» در یک فایل بچسبانید و ترتیبشان را به هم بزنید.
  4. از کسی بخواهید بخواند، یا خودتان فردا بخوانید. با فهرست وارسی بالا امتیاز بدهید (هر مورد رعایت‌شده یک امتیاز) و یک سؤال هم بپرسید: «اگر نمی‌دانستم، باور می‌کردم نویسنده‌اش فارسی‌زبان است؟»
  5. بعد نام‌ها را باز کنید و برنده را برای همان نوع متن انتخاب کنید؛ ممکن است یکی کپشن را بهتر بنویسد و دیگری گزارش رسمی را.

دور ویرایش را هم همین‌طور بسنجید: متن یک دستیار را به دیگری بدهید تا ویرایشش کند. گزینه‌های ایرانی را در راهنمای ابزارهای ایرانی هوش مصنوعی ببینید.

کی ترجمه‌زدگی اشکالی ندارد؟ اصطلاح فنی، متن رابط کاربری و واژه‌نامه

هر ردّ ترجمه‌ای غلط نیست. جاهایی هست که وفاداری و یکدستی از روانی مهم‌ترند:

  • اصطلاح فنی: اگر مخاطبتان «پرامپت»، «توکن» و «API» می‌گوید، معادل تازه‌ساز فقط گیجش می‌کند. در اولین کاربرد، اصل انگلیسی را در پرانتز بیاورید.
  • متن رابط کاربری: دکمه و منو باید کوتاه و آشنا باشند. اگر همهٔ اپ‌ها «اشتراک‌گذاری» می‌نویسند، معادل تازه کاربر را معطل می‌کند، حتی اگر فارسی‌تر باشد.
  • متن حقوقی، علمی و نقل‌قول: دقت مهم‌تر است؛ ساختار را فقط تا جایی صاف کنید که معنا عوض نشود.

مشکل اصلی این متن‌ها ناهمسانی است: اصطلاحی که در بند اول «مدل زبانی» است، در بند سوم «مدل زبان» می‌شود. واژه‌نامه این را حل می‌کند؛ از واژه‌های مصوّب فرهنگستان هم کمک بگیرید، اما ملاک آخر زبان مخاطب است. این پرامپت را همراه سفارش بفرستید:

در این متن، واژه‌نامهٔ زیر را دقیق و یکدست رعایت کن:
prompt ← پرامپت
token ← توکن
fine-tuning ← تنظیم دقیق (در اولین کاربرد، اصل انگلیسی را در پرانتز بیاور)
[اصطلاح‌های خودتان]
اگر به اصطلاحی رسیدی که در فهرست نیست، معادل نساز؛ رایج‌ترین شکل فارسی‌اش را بنویس و آخر متن، این اصطلاح‌های تازه را با معادلی که به کار بردی فهرست کن. نام محصول‌ها و مدل‌ها را به خط لاتین نگه دار.

سفارش: [متن یا موضوع]

واژه‌نامه را در فایلی نگه دارید و هر بار کامل‌ترش کنید. اگر از انگلیسی ترجمه می‌کنید، مثلاً با مترجم ChatGPT که دکمهٔ روان‌تر کردن ترجمه دارد، واژه‌نامه و دور ویرایش را روی خروجی‌اش هم اجرا کنید.

جمع‌بندی: نوشتن فارسی با هوش مصنوعی در سه لایه

ترجمه‌زدگی تقصیر شما نیست؛ حاصل دنیایی است که مدل‌ها در آن بزرگ شده‌اند: وبی انگلیسی و فارسی‌ای رسمی. اما درمانش دست شماست. پیش از نوشتن، مخاطب و الگوهای ممنوع را بگویید. بعد از نوشتن، دور ویرایش جداگانه‌ای بگیرید. در آخر هم متن را بلند بخوانید و رسم‌الخط را با ابزار یکدست کنید.

قدم بعدی: همین امروز پرامپت سبک را در یک Project یا Gem ذخیره کنید و آزمون کور را روی متنی که بیشتر از همه می‌نویسید اجرا کنید. اگر هنوز ابزاری انتخاب نکرده‌اید، از ابزارهای متنی هوش یاب شروع کنید.

پرسش‌های پرتکرار

ترجمه‌زدگی یعنی چه؟

ترجمه‌زدگی یعنی متنی که واژه‌هایش فارسی است اما ساختار و عادت‌هایش از زبان دیگری، معمولاً انگلیسی، آمده است: مجهول با «توسط»، «می‌باشد»، زنجیرهٔ اضافه‌ها، «یک»های زائد و عبارت‌هایی مثل «نقش کلیدی ایفا می‌کند». این اصطلاح اول دربارهٔ ترجمه‌های انسانی به کار می‌رفت، اما امروز در متن‌هایی که هوش مصنوعی مستقیم به فارسی می‌نویسد هم فراوان است.

چرا ChatGPT فارسی را رسمی و خشک می‌نویسد؟

چون سهم فارسی در دادهٔ آموزشی مدل‌ها کوچک است، بخشی از همان دادهٔ فارسی ترجمه یا خبر رسمی است، و مدل وقتی مخاطب را نشناسد سراغ لحنی می‌رود که بیشتر دیده است. راه عملی این است که در پرامپت مخاطب و لحن را روشن کنید، الگوهای اداری را ممنوع کنید و بعد یک دور ویرایش جداگانه بگیرید.

بهترین هوش مصنوعی برای نوشتن متن فارسی کدام است؟

برندهٔ ثابتی نمی‌شود اعلام کرد، چون جدول‌های عمومی مثل Artificial Analysis و Arena بیشتر با آزمون‌های انگلیسی یا چندگزینه‌ای ساخته شده‌اند و روانی نثر فارسی را نمی‌سنجند. مطمئن‌ترین راه، آزمون کور با متن‌های خودتان است: یک سفارش را به سه دستیار، مثلاً ChatGPT، Claude و Gemini، بدهید، خروجی‌ها را بی‌نام کنید و با فهرست وارسی امتیاز بدهید.

آیا ابزارهای «انسانی‌ساز» متن را طبیعی می‌کنند؟

ابزارهایی که خود را انسانی‌ساز (humanizer) معرفی می‌کنند، معمولاً برای رد شدن از آشکارسازهای متن ماشینی ساخته شده‌اند، نه برای درست‌نویسی فارسی. ممکن است واژه‌ها را عوض کنند و ساختار ترجمه‌زده را دست‌نخورده بگذارند، یا حتی متن را نامفهوم‌تر کنند. خروجی‌شان را با همان فهرست وارسی بسنجید؛ دستور سبک، دور ویرایش و بازخوانی انسانی مطمئن‌ترند.

نیم‌فاصله را چطور تایپ کنیم؟

روی صفحه‌کلید استاندارد فارسی ویندوز، نیم‌فاصله با Shift+Space (یا Shift+B) تایپ می‌شود و در مک هم Shift+Space کار می‌کند. کیبورد فارسی گوشی‌ها معمولاً کلید جداگانه‌ای برای آن دارد. متن بلندِ بی‌نیم‌فاصله را دستی درست نکنید: در ابزاری مثل ویراستار یا پاک‌نویس بچسبانید و نتیجه را، به‌خصوص نام‌های لاتین را، یک بار بخوانید.

منابع