یک پوشه یادداشت دارید، چند فصل نیمه‌کاره و ایده‌ای که سال‌هاست با خودتان می‌برید؛ می‌خواهید کتابی علمی بنویسید که بشود به آن استناد کرد، یا قصه‌ای برای بچه‌ها، اما وقت و نظمش جور نمی‌شود. این راهنما کار به کار نشان می‌دهد نوشتن کتاب با هوش مصنوعی را از کجا شروع کنید تا آخرش دستنوشته‌ای داشته باشید با منبع واقعی و صدای خودتان، نه متنی که بوی ماشین بدهد.

جواب کوتاه: هوش مصنوعی در کتاب‌نویسی وقتی خوب کار می‌کند که مصالح از شما باشد: ایده، یادداشت، منبع و تجربه. انتخاب هوش یاب برای نگارش اول Claude (کلود) است، بعد ChatGPT (چت جی پی تی) و بعد Gemini (جمنای). منبع را با Perplexity (پرپلکسیتی) پیدا کنید، از منابعی که دارید با Gemini Notebook (جمنای نوت‌بوک، همان NotebookLM) بنویسید و تصویر کتاب کودک را با ChatGPT بسازید. هر ارجاع را خودتان باز کنید و اگر در آمازون منتشر می‌کنید، متن یا تصویری را که هوش مصنوعی ساخته اعلام کنید.

در ادامه، هر نوع کتاب با ابزار، پرامپت آماده و کاری برای همین امروز.

کدام هوش مصنوعی برای نوشتن کتاب؟ جدول انتخاب

ابزار مناسب هر نوع کتاب؛ وضعیت تا مهر ۱۴۰۵
کتاب یا کارابزارچراحواستان باشد
طرح کتاب و فهرست مطالبClaude؛ بعد ChatGPT یا Geminiبا سؤال، ایده‌های خودتان را بیرون می‌کشدفهرست از جواب‌های شما، نه از حافظهٔ مدل
کتاب علمی: پیدا کردن منبعPerplexity، Google Scholar، SID، مگیران، نورمگز، گنجمنبعی با لینک که می‌شود بازش کردبه منبعی که باز نکرده‌اید ارجاع ندهید
نوشتن از منابعی که داریدGemini Notebookفقط از فایل‌های شما جواب می‌دهد، با ارجاعرایگان: ۵۰ منبع در هر نوت‌بوک
نگارش فصل‌هاClaude با Projectsفایل‌ها و دستورالعمل کتاب در همهٔ گفتگوها می‌ماندپیش‌نویس از یادداشت شما، نه از صفر
کشکول از یادداشت‌های پراکندهGemini Notebook، بعد Claudeیادداشت متنی و صوتی فارسی را دسته‌بندی می‌کنددسته‌ها را خودتان تأیید کنید
رمان و جهان داستانیClaude یا ChatGPT با «دفترچهٔ جهان داستان»تناقض فصل تازه با قواعد جهان را پیدا می‌کندپیشنهادهای اولش را کلیشه فرض کنید
کتاب تصویری کودکChatGPT؛ Canva (کانوا) برای متن فارسیبا تصویر مرجع، چهرهٔ شخصیت ثابت‌تر می‌ماندمتن فارسی را داخل تصویر نسازید
ویراستاری دستنوشتهٔ فارسیClaude؛ Virastar برای نیم‌فاصلههر تغییر جدا دیده و تأیید می‌شوداجازهٔ بازنویسی سراسری ندهید

همین حالا: نوع کتابتان را در جدول پیدا کنید و فقط ابزار همان ردیف را باز کنید.

قبل از نوشتن: طرح کتاب و فهرست مطالبی که مال خودتان باشد

اگر بنویسید «یک کتاب دربارهٔ اضطراب بنویس»، فهرستی می‌گیرید که به هر کتابی با همین موضوع می‌خورد، چون مدل چیزی از شما نمی‌داند. راه درست برعکس است: مدل از شما مصاحبه کند.

  1. در Claude یک پروژه به اسم کتاب بسازید (پلن رایگان تا ۵ پروژه می‌دهد).
  2. پرامپت زیر را بزنید و با تایپ یا حالت صوتی جواب بدهید.
  3. شناسنامه و فهرست نهایی را در دانش پروژه بگذارید.

می‌خواهم کتابی دربارهٔ [موضوع] بنویسم. هنوز چیزی ننویس؛ مثل ویراستار ارشد نشر از من مصاحبه کن و هر بار فقط یک سؤال بپرس: خوانندهٔ کتاب کیست و بعد از خواندن چه کاری را باید بتواند؛ وعدهٔ کتاب در یک جمله؛ سه تا پنج حرف اصلی من؛ تجربه و داده‌ای که فقط پیش من است؛ فرق کتابم با کتاب‌های مشابه؛ حجم و لحن. بعد از حدود پانزده سؤال، «شناسنامهٔ کتاب» را در یک صفحه بنویس و فهرست فصل‌ها را فقط از جواب‌های من بساز و کنار هر فصل بنویس از کدام جوابم آمده. جایی که حرفی نزده‌ام، بنویس [جای خالی] و از خودت پرش نکن.

همین امروز: مصاحبه را شروع کنید. هر [جای خالی] نشان می‌دهد کتاب کجا هنوز حرف شما را کم دارد.

نوشتن کتاب علمی قابل استناد با هوش مصنوعی: از منبع واقعی تا فصل

حافظهٔ چت‌بات منبع نیست و گاهی ارجاعی می‌سازد که وجود ندارد (نشانه‌هایش در راهنمای ارجاع‌های ساختگی). ترتیب درست: منبع، یادداشت، بعد فصل.

  1. منبع واقعی پیدا کنید. Perplexity جواب را با لینک منبع می‌دهد و Google Scholar رایگان است. برای منبع فارسی: SID و مگیران برای مقاله‌های نشریه‌ها، نورمگز برای مجله‌های علوم انسانی و اسلامی و گنج ایرانداک برای پایان‌نامه‌ها.
  2. منابع هر بخش را در یک نوت‌بوک بگذارید. Gemini Notebook فایل PDF، Word، ePub، صفحهٔ وب و ویدئوی یوتیوب را می‌پذیرد، هر منبع تا ۵۰۰ هزار کلمه یا ۲۰۰ مگابایت.
  3. اول جدول شواهد بگیرید، نه متن آماده.
  4. فصل را در Claude از یادداشت‌ها و همین جدول بنویسید.
  5. هر ارجاع را باز کنید و شمارهٔ صفحه را خودتان بنویسید.

از منابع انتخاب‌شده برای فصل [عنوان] جدولی بساز با ستون‌های ادعا یا یافته، منبع (نام، سال، عنوان)، جملهٔ عین متن، و صفحه. فقط از متن منابع پر کن و اگر چیزی نیست، بنویس «در منابع نیست». آخر بگو منابع کجا با هم اختلاف دارند.

یادداشت‌هایم برای فصل [شماره] و جدول شواهدش پیوست است. پیش‌نویس فصل را با لحن شناسنامهٔ کتاب و فقط از همین دو فایل بنویس. هر ادعا به یک ردیف جدول برگردد و ارجاعش در کروشه بیاید، مثل [احمدی، ۱۳۹۸]. جایی که منبعی نیست، بنویس [منبع لازم]. مثال و تجربه را فقط از یادداشت‌های من بیاور.

کتاب علوم انسانی و روان‌شناسی: تحلیل عمیق از کجا می‌آید؟

تحلیل را مدل به شما نمی‌دهد، ولی محکش می‌زند: بعد از هر فصل، قوی‌ترین نقد مخالف و فهرست ادعاهای بی‌شاهد را بخواهید. روان‌درمانگر یا مشاورید؟ نشانهٔ شناسایی مراجعان را پیش از چت حذف کنید؛ Claude و ChatGPT در پلن‌های شخصی ممکن است از گفتگوها برای آموزش مدل استفاده کنند، مگر این گزینه را خاموش کنید. کتاب دانشگاهی می‌نویسید؟ راهنمای پایان‌نامه با هوش مصنوعی را هم ببینید.

همین امروز: ده منبع اصلی فصل اول را پیدا کنید و اولین نوت‌بوک را بسازید.

در هوش یاب بنویسید «میخوام یک کتاب علمی قابل استناد بنویسم» تا ابزار مناسب و نقشهٔ راه مرحله‌به‌مرحله، با پرامپت آمادهٔ هر مرحله، بگیرید.

کتاب از یادداشت‌های پراکنده (کشکول): اول دسته‌بندی، بعد نوشتن

در کشکول، مشکل ترتیب است، نه نوشتن. یادداشت‌ها را در چند فایل جمع کنید و در Gemini Notebook بگذارید. فایل صوتی هنگام بارگذاری به متن تبدیل می‌شود و فارسی را پشتیبانی می‌کند. عکس دست‌نوشته را هم می‌پذیرد؛ دست‌خط فارسی را اول با چند صفحه امتحان کنید.

همهٔ این یادداشت‌ها مال من است. آن‌ها را در ۶ تا ۱۰ دسته با عنوان پیشنهادی گروه‌بندی کن و بگو کدام یادداشت در هیچ دسته‌ای جا نمی‌شود. متن یادداشت‌ها را عوض نکن.

بعد دسته‌ها را خودتان مرتب کنید و از Claude فقط «پل» بخواهید: بند آغاز هر دسته و چند جملهٔ اتصال، با لحن خود یادداشت‌ها.

همین امروز: سی یادداشت را بارگذاری کنید و یک دسته‌بندی آزمایشی بگیرید.

صدای خودتان را حفظ کنید: شیوه‌نامهٔ سبک

مدلی که نوشتهٔ شما را ندیده، با لحن پیش‌فرض خودش می‌نویسد. چاره «شیوه‌نامهٔ سبک» است: یک صفحه قاعده از روی نوشته‌های خودتان.

  1. دو تا سه صفحه از نوشته‌هایی را بردارید که بدون هوش مصنوعی نوشته‌اید.
  2. با پرامپت زیر شیوه‌نامه را بگیرید و قاعده‌ای را که با خودتان نمی‌خواند خط بزنید.
  3. آن را در پروژهٔ Claude یا ChatGPT بگذارید؛ در Gemini در یک Gem، که به گفتهٔ گوگل از نوامبر ۲۰۲۶ در حساب‌های شخصی به skill تبدیل می‌شود.
  4. هر پیش‌نویس را با این دستور بدهید: «طبق شیوه‌نامهٔ سبک بازنویسی کن؛ معنا، عدد و ارجاع را دست نزن».

این سه متن را خودم نوشته‌ام. از رویشان «شیوه‌نامهٔ سبک» من را در حداکثر یک صفحه بنویس: طول جمله‌ها، تعبیرهایی که زیاد به کار می‌برم و واژه‌هایی که هرگز به کار نمی‌برم، شروع و پایان بندها، میزان رسمی بودن، شوخ‌طبعی و نحوهٔ مثال زدن. برای هر قاعده یک جملهٔ عین متن من را شاهد بیاور و چیزی را حدس نزن.

مرزهایش: سبک را از سطح متن تقلید می‌کند و خاطره و داوری را فقط شما دارید؛ در متن بلند ممکن است به لحن خودش برگردد، پس فصل را بخش‌بخش بدهید؛ و گاهی ساختار ترجمه‌ای می‌سازد (نشانه‌هایش در مقالهٔ ترجمه‌زدگی).

آزمون: یک بند بازنویسی‌شده و یک بند خودتان را به آشنایی بدهید؛ اگر تشخیص نداد کدام مال شماست، شیوه‌نامه کار می‌کند.

رمان و جهان داستانی: دفترچه‌ای که جای حافظه را بگیرد

برای جزئیات جهان داستان به حافظهٔ چت‌بات تکیه نکنید؛ هر قاعده باید در فایلی باشد که مدل در هر گفتگو ببیند: «دفترچهٔ جهان داستان» (story bible) با این بخش‌ها:

  • شخصیت‌ها: ظاهر، سن، شیوهٔ حرف زدن، رازها.
  • مکان‌ها و قواعد جهان: فاصله‌ها، آب‌وهوا، آنچه ممکن و ناممکن است.
  • خط زمان: رویدادها با تاریخ داستانی و سن شخصیت‌ها.
  • خلاصهٔ فصل‌ها: هر فصل در پنج جمله.

دفترچه را در پروژهٔ Claude بگذارید. در ChatGPT پروژه را روی «حافظهٔ مخصوص پروژه» (project-only memory) بگذارید تا گفتگوهای بیرونی قاطی داستان نشوند؛ در پلن رایگان (سقف ۵ فایل) دفترچه را یک فایل کنید.

مدل برای پیدا کردن تناقض و پیشنهاد راه‌های گره داستان خوب است؛ ایده‌های اولش را کلیشه فرض کنید و تعارف و لحن محلی را با مثال در دفترچه بنویسید.

فصل تازه پیوست است. آن را با دفترچهٔ جهان داستان مقایسه کن و فقط تناقض‌ها را در جدول بیاور: جای متن، آنچه فصل می‌گوید، آنچه دفترچه می‌گوید. بعد بگو چه چیز تازه‌ای باید به دفترچه اضافه شود. فصل را بازنویسی نکن.

همین امروز: دفترچه را، حتی ناقص، بسازید و بعد از هر فصل با پرامپت بالا به‌روزش کنید.

کتاب تصویری کودک: متن کوتاه، شخصیت ثابت، چیدمان فارسی

  1. اول متن. قصه را خودتان بنویسید و با پرامپت زیر صفحه‌بندی کنید.
  2. بعد شخصیت. در ChatGPT یک تصویر مرجع از شخصیت اصلی بسازید و برای هر صفحه پیوستش کنید. طبق OpenAI، نسخهٔ تازهٔ تصویرسازی ChatGPT (ChatGPT Images 2.5) که از ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ برای همه فعال شد، سوژهٔ عکس مرجع را بهتر نگه می‌دارد و در ویرایش‌های پشت‌سرهم یکدست‌تر است. روش کامل در راهنمای شخصیت ثابت.
  3. متن فارسی جدا. صفحه‌ها را در Canva بچینید که فارسی را درست تایپ و راست‌چین می‌کند؛ غلط تایپی این‌طور با یک کلیک درست می‌شود، نه با ساختن دوبارهٔ تصویر.
  4. اندازهٔ چاپ. KDP آمازون برای تصویر کتاب چاپی دست‌کم ۳۰۰ DPI می‌خواهد؛ یعنی صفحهٔ ۲۰ در ۲۰ سانتی‌متری حدود ۲۴۰۰ پیکسل در هر ضلع. عدد چاپخانهٔ خودتان را هم بپرسید.

این قصه را برای کودکان [سن] ساله نوشته‌ام. آن را به [۱۲] صفحه تقسیم کن؛ برای هر صفحه متن همان صفحه را بدون تغییر واژه‌ها بیاور و یک توصیف تصویر بنویس: چه کسی، کجا، در چه حالی. توصیف ظاهر شخصیت اصلی را در همهٔ صفحه‌ها عیناً تکرار کن. [قصه]

رایگان؟ تصویر در پلن رایگان ChatGPT محدود است و Gemini با Nano Banana سهمیهٔ روزانه دارد.

همین امروز: شخصیت اصلی را بسازید و سه صحنه با همان مرجع بگیرید. اگر چهره عوض شد، پیش از بقیهٔ صفحه‌ها مرجع را دقیق‌تر کنید.

ویراستاری کتاب با هوش مصنوعی: فهرست تغییر، نه بازنویسی پنهان

این‌ها را بخواهید: غلط تایپی، «ی» و «ک» عربی، نیم‌فاصله، نام یا اصطلاحی که به دو شکل آمده، تکرار، جملهٔ بلند یا ترجمه‌ای، و عدد و تاریخ ناسازگار. اما بازنویسی بند، عوض کردن استدلال و «روان کردنی» که صدای شما را پاک کند، نه.

لایهٔ مکانیکی را به ویراستار (Virastar) بسپارید، ابزار رایگان و متن‌بازی که «ی» و «ک»، نیم‌فاصلهٔ «ها» و «می» و رقم و نشانه‌گذاری فارسی را درست می‌کند. لایهٔ ویرایشی را فصل‌به‌فصل به Claude بدهید. دستنوشته در Word است و Claude Pro دارید؟ افزونهٔ Claude for Word در حالت Track Changes هر ویرایش را به‌صورت بازبینی ثبت می‌کند که خودتان می‌پذیرید یا رد می‌کنید؛ اول با یک فصل فارسی امتحانش کنید.

تو ویراستار کتاب فارسی هستی. فصل پیوست را ویرایش کن، اما متن را بازنویسی نکن. فقط جدولی بده با ستون‌های شمارهٔ بند، جملهٔ فعلی، پیشنهاد، نوع (غلط تایپی، نیم‌فاصله، ناهماهنگی نام یا اصطلاح، تکرار، جملهٔ بلند یا ترجمه‌ای، عدد ناسازگار) و دلیل کوتاه. به محتوا و لحن دست نزن و جملهٔ مبهم را فقط علامت بزن. آخر کار نام‌ها و اصطلاح‌هایی را که به دو شکل آمده‌اند فهرست کن.

همین امروز: یک فصل را بدهید و ده پیشنهاد اول را بخوانید؛ فهرست نام‌ها را برای فصل بعد در پروژه نگه دارید. اگر بیش از دو تا معنا را عوض کرده بود، به پرامپت اضافه کنید: «پیشنهادی که معنا را عوض کند، خطاست».

انتشار کتابی که با هوش مصنوعی نوشته شده: آمازون، کپی‌رایت و مجوز

آمازون KDP چه می‌خواهد؟

طبق قواعد محتوای KDP، متن، تصویر یا ترجمه‌ای را که هوش مصنوعی ساخته باید هنگام انتشار اعلام کنید، حتی اگر بعداً حسابی ویرایشش کرده باشید؛ جلد و تصویرهای داخل کتاب هم حساب می‌شوند. متنی که خودتان نوشته‌اید و هوش مصنوعی فقط ویرایش کرده یا برایش ایده داده، اعلام لازم ندارد؛ اما ترجمهٔ ماشینی کتابتان «ساخت هوش مصنوعی» است. KDP کتاب فارسی را فقط الکترونیکی و با فایل Word یا EPUB می‌پذیرد.

کتاب نوشته‌شده با هوش مصنوعی کپی‌رایت دارد؟

ادارهٔ کپی‌رایت آمریکا در گزارش ژانویهٔ ۲۰۲۵ نتیجه گرفت خروجی هوش مصنوعی وقتی حمایت می‌شود که انسان عناصر بیانی‌اش را تعیین کرده باشد؛ پرامپت به‌تنهایی، دست‌کم فعلاً، بعید است کافی باشد، اما متن انسانی و چیدمان یا تغییر خلاقانه حمایت می‌شود. در فوریهٔ ۲۰۲۳ هم دربارهٔ یک کتاب مصور، متن و چیدمان انسانی را قابل ثبت دانست و تصویرهای ساخت Midjourney را نه؛ یعنی تصویرهای کتاب کودک شما شاید در آمریکا حمایت نشوند. همین پرسش برای آهنگ: مقالهٔ کپی‌رایت آهنگ هوش مصنوعی.

چاپ در ایران: مجوز و فیپا

اطلاعات کتاب در «پورتال جامع اداره کتاب» وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ثبت می‌شود، سامانه‌ای که ناشران با آن کار می‌کنند. طبق راهنمای همین سامانه، اطلاعات اول حدود ۲۴ ساعت در دبیرخانهٔ فیپا ارزیابی می‌شود، بعد به دبیرخانهٔ ارشاد استان می‌رود و پس از گرفتن کد پیگیری، «مجوز قبل از چاپ» و فیپا (فهرست‌نویسی پیش از انتشار در کتابخانهٔ ملی) هم‌زمان پیش می‌روند.

همین امروز: در پوشهٔ کتاب فایلی بسازید به اسم «سهم هوش مصنوعی» و بنویسید کدام متن، تصویر یا ترجمه را ماشین ساخت و کدام را فقط ویرایش کرد. هنگام انتشار به آن نیاز دارید.

جمع‌بندی: مصالح از شما، نظم از ماشین

نوشتن کتاب با هوش مصنوعی در یک جمله: ایده و تجربه از شما، منبع از پایگاه واقعی، ساختار و ویرایش و نقد از هوش مصنوعی، و تصمیم آخر با شما. قدم بعدی: مصاحبهٔ شناسنامهٔ کتاب را همین امروز شروع کنید، یا در هوش یاب بنویسید «میخوام از یادداشت‌هایم یک کتاب بنویسم».

پرسش‌های پرتکرار

بهترین هوش مصنوعی برای نوشتن کتاب کدام است؟

برای نثر فارسی، انتخاب هوش یاب اول Claude است، بعد ChatGPT و بعد Gemini. برای منبع‌یابی Perplexity، برای نوشتن از فایل‌های خودتان Gemini Notebook و برای تصویر کتاب کودک ChatGPT.

نوشتن کتاب با هوش مصنوعی رایگان ممکن است؟

بله، با مرز. Claude رایگان تا ۵ پروژه می‌دهد، پروژهٔ ChatGPT رایگان ۵ فایل می‌گیرد (Go و Plus ۲۵ فایل) و Gemini Notebook رایگان ۵۰ منبع در هر نوت‌بوک. سهمیهٔ Claude و Gemini Notebook هر ۵ ساعت پر می‌شود. برای کتاب بلند، Claude Pro (ماهی ۲۰ دلار، با پرداخت سالانه ۱۷) به گفتهٔ Anthropic ظرفیت دانش پروژه را تا ۱۰ برابر می‌کند.

کتابی که با هوش مصنوعی نوشته شود کپی‌رایت دارد؟

در آمریکا فقط بخشی حمایت می‌شود که انسان ساخته یا خلاقانه چیده و تغییر داده، و پرامپت به‌تنهایی بعید است کافی باشد. هنگام ثبت اثر هم باید بخش ساخت هوش مصنوعی را، اگر ناچیز نباشد، اعلام کنید. قانون کشورهای دیگر ممکن است فرق کند.

آمازون کتاب نوشته‌شده با هوش مصنوعی را می‌پذیرد؟

بله، به شرط اعلام: متن، تصویر یا ترجمه‌ای که هوش مصنوعی ساخته، حتی پس از ویرایش زیاد، باید هنگام انتشار اعلام شود؛ ویرایش متن خودتان با هوش مصنوعی اعلام لازم ندارد. کتاب فارسی در KDP فقط الکترونیکی منتشر می‌شود.

هوش مصنوعی می‌تواند کتاب فارسی‌ام را ویراستاری کند؟

برای غلط تایپی، نیم‌فاصله، یکدستی نام‌ها و اصطلاح‌ها و پیدا کردن تکرار، بله؛ به شرطی که فهرست تغییر بگیرید، نه متن بازنویسی‌شده، و هر پیشنهاد را خودتان بپذیرید یا رد کنید. داوری دربارهٔ ساختار و درستی محتوا با شما یا ویراستار انسانی است.

منابع