شب پیش از جشن مدرسه است. در چت نوشته‌اید «میخوام سرود بسازم» و شعری گرفته‌اید که قافیه دارد و روان است؛ اما وقتی بچه‌ها با دست ضرب می‌گیرند، مصراع سوم می‌لنگد. این راهنما نشان می‌دهد ساخت شعر با هوش مصنوعی کجا وزن و قافیه را خراب می‌کند، کجا شاعر را تیزتر می‌کند و هر بیت را پیش از خواندن در جمع چطور بسنجید.

پاسخ کوتاه: شعر را خودتان بگویید و هوش مصنوعی را قافیه‌یاب، منتقد و تقطیع‌کنندهٔ دوم کنید، نه شاعر. برای متن، اول Claude (کلود)، بعد ChatGPT (چت‌جی‌پی‌تی) و Gemini (جمنای)؛ برای وزن، وزن‌یاب وبگاه عروض و گوش خودتان؛ برای اینکه بیتِ «تازه» مال کس دیگری نباشد، گنجور؛ و برای آهنگ، Suno.

در ادامه: جدول تصمیم، چرا مدل‌ها وزن فارسی را نمی‌شنوند، سه پرامپت آماده، و سرود، ترانه، داستان، نقد ادبی و ترجمه.

کدام ابزار برای کدام کار شعری؟ جدول تصمیم

هیچ چت‌باتی شاعر بهتری از شما نیست؛ فرقشان در همکاری است. هر سه پلن رایگان دارند. Claude در متن فارسی طبیعی و پیروی از دستور جلوتر است، ChatGPT نزدیک به آن، و Gemini در نگارش خلاقانه کمی خشک‌تر، اما وصل به جست‌وجوی گوگل.

کدام کار، از کدام راه (آبان ۱۴۰۵)
کارمسیردر چه خوب استخودتان بسنجید
غزل، مثنوی، رباعی، دوبیتیشعر از شما؛ Claude یا ChatGPT کنار دست؛ وبگاه عروضقافیه، تصویر تازه، نقد بیت‌به‌بیتوزن با گوش؛ بیت آشنا در گنجور
شعر کودک و سرودClaude یا ChatGPT با وزن کوتاه و برگردانواژهٔ ساده، چند نسخهبلندخوانی با ضرب دست
ترانه روی ملودی و آهنگشمارش هجا، بعد چت؛ Suno برای آهنگسطر با تعداد هجای معینخواندن روی ملودی؛ حق استفاده
شعر نوچت به‌عنوان خوانندهٔ اولکلیشه و سطر زائدوزن در نیمایی؛ لحن در سپید
داستان کوتاه و نوجوانClaude، بعد ChatGPTطرح و ساختار دراماتیکصدا و جزئیات فرهنگی
نقد ادبیClaude یا ChatGPT؛ Gemini برای منبعساختار و صناعاتنقل‌قول و منبع ساختگی
ترجمهٔ داستان، مثلاً به عربیChatGPT Translate یا چت با واژه‌نامهپیش‌نویس روانخوانندهٔ بومی

همین حالا: یک بیت از شعر خودتان را به Claude یا ChatGPT بدهید و فقط بپرسید «قافیه و ردیف این بیت چیست؟». ردیف کلمه‌ای است که بعد از قافیه عیناً تکرار می‌شود. اگر همین را درست نگفت، به تقطیعش هم اعتماد نکنید.

چرا هوش مصنوعی وزن شعر فارسی را خراب می‌کند؟

وزن شعر فارسی (عروض) نظمی از هجاهای کوتاه و بلند است. مدل زبانی اما متن را تکه‌تکه می‌خواند؛ OpenAI این تکه‌ها را «توکن» می‌نامد: یک حرف، بخشی از کلمه یا کلمهٔ کامل. مرز توکن‌ها با مرز هجاها یکی نیست، و مدل شعر را نمی‌شنود، نوشته‌اش را می‌بیند.

گره دوم در خط فارسی است: مصوت‌های کوتاه نوشته نمی‌شوند. «گل» هم گُل است و هم گِل. کسرهٔ اضافه هم نوشته نمی‌شود، مثل «بوی باران»، با اینکه یک هجا به مصراع اضافه می‌کند و کوتاه یا بلند خواندنش را وزن تعیین می‌کند. پس بخش بزرگی از مصالح وزن در متنی که مدل از آن یاد گرفته دیده نمی‌شود.

سطری که روان است و وزنش شکسته

این بیت را برای همین راهنما ساخته‌ایم؛ وزنش «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» است، یعنی هزج مسدس محذوف یا همان وزن دوبیتی، با ۱۱ هجا در هر مصراع:

نمونهٔ ساختگی: «نگاهت روشنایی‌بخش راه است / که شب بی‌تو چو چاهی بی‌پناه است»

فرض کنید مدلی برای «روان‌تر کردن»، «چو» را «مثل» کند. جمله امروزی‌تر شد، اما «مثلِ» با کسرهٔ اضافه دو هجاست (مِث و لِ) و «چو» یکی؛ مصراع ۱۲ هجا شد و گوش روی «بی‌تو مثل» سکندری می‌خورد:

  • درست، ۱۱ هجا: که | شب | بی | تو | چو | چا | هی | بی | پَ | نا | هَست
  • خراب، ۱۲ هجا: که | شب | بی | تو | مِث | لِ | چا | هی | بی | پَ | نا | هَست

وزن‌یاب وبگاه عروض نسخهٔ اول را در همین وزن می‌شناسد و در دومی، در جزئیات تقطیع و نه در عنوان نتیجه، هجای اضافه را نزدیک «بی‌تو» نشان می‌دهد. سه خطای دیگر:

  • قافیهٔ قابل‌حدس. مدل کلمهٔ پرتکرار را ترجیح می‌دهد؛ برای «راه» سراغ «ماه» و «آه» و «نگاه» می‌رود، حتی اگر معنی کج شود.
  • تصویر کلیشه. گل و بلبل، شمع و پروانه، می و ساقی؛ چون در هزاران بیت آمده‌اند، محتمل‌ترین تصویرند.
  • بیت دیگران. طبق پژوهش GhazalBench (۲۰۲۶)، مدل‌ها بیت‌های غزل فارسی را خیلی بهتر می‌شناسند تا اینکه دقیق کاملشان کنند. پس ممکن است مصراعی شبیه بیتی مشهور «تازه» تحویلتان شود، یا نقل‌قولی از شاعر دقیقاً مال او نباشد.

همین حالا: هر مصراعی را که مدل نوشته یا عوض کرده، بلند و با ضرب دست بخوانید. جایی که دستتان از صدا جلو یا عقب افتاد، همان‌جا را تقطیع کنید.

ساخت شعر با هوش مصنوعی به‌عنوان هم‌تمرین، نه شاعر جایگزین

تقسیم کار ساده است: شما می‌سرایید، ماشین پیشنهاد و نقد می‌دهد.

  1. گوشتان را با وزن پر کنید. در گنجور صفحهٔ بیشتر شعرها وزنش را نشان می‌دهد و با زدن روی آن، شعرهای هم‌وزن می‌آید؛ «مشابه‌یابی» هم با وزن، قالب و شاعر فیلتر می‌کند. پنج شعر در همان وزن بخوانید.
  2. بیت را خودتان بنویسید، حتی ناقص.
  3. قافیه و تصویر بخواهید، نه بیت آماده (پرامپت الف).
  4. تقطیع بخواهید، یعنی شکستن مصراع به هجاهای کوتاه و بلند، و با وزن‌یاب مقایسه کنید (پرامپت ب).
  5. نقد بخواهید، بی‌بازنویسی (پرامپت ج). تصمیم آخر با گوش شماست.

الف) قافیه و تصویر: فهرست بگیرید، بیت نگیرید

قافیهٔ شعر من «ـاه» است و ردیفش «است»، مثل «راه است / پناه است». وزن: «مفاعیلن مفاعیلن فعولن». شعر ننویس. فقط: ۱) سی کلمهٔ هم‌قافیه با «راه»، از رایج تا کم‌کاربرد، با معنی کوتاه؛ ۲) برای مضمون [دلتنگی برای شهری که ترکش کرده‌ام] ده تصویر تازه، بی گل و بلبل و شمع و پروانه؛ ۳) منشأ روزمرهٔ هر تصویر.

ب) تقطیع: هجا به هجا، بعد وزن‌یاب

تقطیع مدل را حکم ندانید؛ فایده‌اش این است که مجبورش می‌کنید مصوت‌های نانوشته را صریح بنویسد و همان‌جا خطای شما یا او پیدا شود.

این مصراع را هجا به هجا تقطیع کن: [مصراع]. وزن مورد نظر من [مفاعیلن مفاعیلن فعولن] است. اول مصراع را با اعراب کامل بنویس، کسرهٔ اضافه را هم. بعد هجاها را جدا کن و کنار هر کدام بنویس کوتاه یا بلند. بگو کدام هجا با وزن نمی‌خواند و چرا؛ اگر کلمه‌ای دو تلفظ دارد، هر دو را بیاور. مصراع را بازنویسی نکن.

بعد همان بیت را در وبگاه عروض (prosody.ir) بزنید. رایگان است، بیت را بی اعراب می‌گیرد، تقطیع و اختیارات شاعری (آزادی‌های مجاز تلفظ برای حفظ وزن) را نشان می‌دهد و اگر دو مصراع هم‌وزن نباشند، هشدار می‌دهد. «تحلیل کل شعر» بیت ناهماهنگ غزل را پیدا می‌کند و «قافیه‌یاب» هم‌قافیه‌ها را از شعرهای گنجور می‌آورد.

معصوم نیست: طبق صفحهٔ روش کارش، ۳۱ وزن پرکاربرد را می‌شناسد، روی بیت‌های آزمایشی حدود ۸۰ درصد را درست تشخیص داده و در وزن‌های کم‌کاربرد ضعیف‌تر است. بیت‌های واردشده را هم بی‌نام برای پژوهش نگه می‌دارد؛ شعر مسابقه‌تان را با این آگاهی بفرستید.

ج) نقد: ویراستار سخت‌گیر، نه تشویق‌کننده

مثل یک ویراستار ادبی سخت‌گیر این [غزل] را بخوان. بازنویسی و تعریف کلی نکن. برای هر بیت بگو: ۱) وزن جایی می‌لنگد؟ ۲) قافیه به معنی خدمت می‌کند یا به‌زور آمده؟ ۳) کدام تصویر کلیشه است؟ ۴) کدام کلمه زائد است؟ ۵) شبیه بیت شاعری مشهور است؟ نام ببر تا در گنجور ببینم. در آخر سه بیت ضعیف‌تر را بگو.

کار شعری‌تان چیز دیگری است، مثلاً کلیپی از یک بیت یا ضرب‌المثل، یا دکلمه؟ همان را به فارسی در جست‌وجوی هوش یاب بنویسید؛ ابزارهای مناسب و نقشهٔ راه با پرامپت آماده می‌گیرید.

همین حالا: پرامپت «ب» را روی یک بیت نیمه‌کارهٔ خودتان اجرا کنید و همان بیت را در وزن‌یاب بزنید. هر جا دو نتیجه با هم نخواندند، آن‌جا را بلند بخوانید.

شعر کودک، سرود مدرسه و ترانه روی ملودی

برای شعر کودک و سرود، وزن کوتاه و آشنا بخواهید: مصراع کوتاه را آسان‌تر می‌سنجید و جای لغزش کمتر است. سرود برگردان می‌خواهد، یعنی بخشی که بعد از هر بند تکرار می‌شود. شعر را برای یک کودک بلند بخوانید؛ هر جا پرسید «یعنی چه؟»، همان‌جا را ساده کنید. بقیهٔ کارهای کلاس در هوش مصنوعی برای معلمان آمده است.

برای [جشن پایان سال] مدرسه یک سرود می‌خواهم، برای بچه‌های [۸ تا ۱۰ ساله]، دربارهٔ [دوستی و کلاس]. وزن: «مفاعیلن مفاعیلن فعولن»، هر مصراع ۱۱ هجا. ساختار: دو بند چهارمصراعی و یک برگردان دومصراعی که بعد از هر بند تکرار شود. واژه‌ها ساده و ملموس، بی شعار و نصیحت. زیر هر مصراع تقطیعش را بیاور. سه نسخهٔ متفاوت بده؛ من یکی را انتخاب و بازنویسی می‌کنم.

ترانه برای ملودی آماده

ترانه را اغلب با ملودی می‌سنجند، نه با بحر عروضی. ملودی را با «دا دا» زمزمه کنید و برای هر جمله بنویسید چند هجا دارد و کدام کشیده می‌شود، مثلاً «۸ هجا، آخری کشیده»؛ همین عددها را به‌جای وزن در پرامپت بالا بدهید و هر سطر را روی ملودی بخوانید.

از شعر تا آهنگ با Suno

متن که نهایی شد، Suno (سونو) از آن آهنگ با خواننده می‌سازد: حالت Custom را بزنید و شعر را با خط فارسی در کادر متن بگذارید. تلفظ فارسی‌اش همیشه بی‌نقص نیست و معمولاً باید چند بار بسازید؛ روی کلمهٔ دوپهلو اعراب بگذارید (مِهر یا مُهر). جای بند و برگردان را در راهنمای تگ‌های Suno ببینید.

طبق صفحهٔ قیمت Suno (آبان ۱۴۰۵)، پلن رایگان روزانه ۵۰ اعتبار، حدود ۱۰ آهنگ، می‌دهد اما دانلود ماهانه و حق تجاری ندارد؛ Pro با ماهی ۱۰ دلار (سالانه ماهی ۸ دلار) هر دو را دارد. طبق راهنمای Suno، متنی که خودتان وارد می‌کنید مال شما می‌ماند؛ مالکیت آهنگ بحث جداست: حق مالکیت آهنگ ساخته‌شده با هوش مصنوعی. ابزار ایرانی نقطه هم از متن ترانهٔ فارسی آهنگ با خواننده می‌سازد و پرداختش ریالی است.

همین حالا: ملودی سرود را روی گوشی ضبط کنید، هجاهای هر جمله را بشمارید و پرامپت بالا را با همان عددها بفرستید.

داستان‌نویسی با هوش مصنوعی: ساختار دراماتیک بی‌آنکه صدایتان گم شود

در هوش یاب کسی داستانی فارسی خواسته بود که هم ایدهٔ تازه داشته باشد، هم اصول درام را رعایت کند، هم فرهنگ فارسی را بشناسد. مدل در دو کار اول کمک خوبی است؛ سومی را شما باید به او بدهید، وگرنه آدم‌ها و خانه‌ها کلی و ترجمه‌ای درمی‌آیند (نشانه‌هایش در ترجمه‌زدگی در فارسی هوش مصنوعی).

اسکلت داستان کوتاه: شخصیتی که چیزی می‌خواهد، مانعی جدی، تصمیمی که برگشت ندارد، اوج، و پایانی که از همان تصمیم بیرون بیاید. در داستان نوجوان بهتر است قهرمان هم‌سن‌وسال خواننده باشد و گره را خودش باز کند، نه بزرگ‌تری که از راه می‌رسد؛ و داستان نصیحت‌نامه نشود.

می‌خواهم داستان کوتاهی حدود [۲۵۰۰] کلمه برای [نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله] دربارهٔ [رازی خانوادگی] بنویسم. خودم می‌نویسم؛ تو فقط سه طرح متفاوت بده، هر مورد در یک جمله: شخصیت اصلی و خواسته‌اش، مانع، نقطهٔ بی‌بازگشت، اوج، پایان. داستان در [محله‌ای در شیراز، دههٔ ۱۳۹۰] می‌گذرد؛ جزئیات فرهنگی را فقط از این فهرست بگیر: [غذاها، نسبت‌های خانوادگی، مکان‌ها]. پند مستقیم و پایان خوش اجباری نگذار.

بعد خودتان بنویسید و پیش‌نویس را برای نقد بدهید، نه بازنویسی؛ پرامپت «ج» با «صحنه» به‌جای «بیت» کار می‌کند. برای رمان و کار بلند، روش «دفترچهٔ جهان داستان» را در نوشتن و ویراستاری کتاب با هوش مصنوعی ببینید.

همین حالا: یکی از سه طرح را بردارید و صحنهٔ اول را خودتان بنویسید؛ بعد بپرسید «شخصیت اصلی این‌جا چه می‌خواهد و چه چیزی جلویش را گرفته؟». جواب روشن نبود؟ صحنه هنوز گره ندارد.

نقد ادبی با هوش مصنوعی: کجا به کار می‌آید و کجا می‌سازد

مدل در خواندن ساختار و زاویهٔ دید داستان، نشان دادن صناعاتی مثل تشبیه و استعاره و ایهام، و خواندن متن از چند رویکرد، مثلاً فرمالیستی یا روان‌کاوانه، کمک خوبی است. متن کامل را بدهید، نه خلاصه.

ضعفش در منبع است: نقل‌قول از منتقد واقعی، شمارهٔ صفحه و نام مقاله را گاهی می‌سازد (ارجاع ساختگی هوش مصنوعی). برای جست‌وجوی یک مسئلهٔ ادبی، Gemini به جست‌وجوی گوگل وصل است و منبع می‌دهد؛ هر منبع را باز کنید. برای یافتن بیت، گنجور و «جستجوی معنایی» آن، که شعر را با توصیف معنایش پیدا می‌کند، از حافظهٔ مدل مطمئن‌ترند.

همین حالا: در پرامپت نقد بنویسید «هر ادعا را به یک بیت یا جملهٔ مشخص از خود متن ببند و از منبع بیرونی نقل نکن». ادعایی را که شاهد ندارد خط بزنید.

شعر هوش مصنوعی را به اسم خودتان منتشر کنید؟ اصالت و ترجمه

قاعده‌ها یکدست نیستند. دفتر حق تکثیر آمریکا در ژانویهٔ ۲۰۲۵ گفت پرامپت به‌تنهایی شما را صاحب اثر نمی‌کند، اما کمک گرفتن از هوش مصنوعی در فرایند خلق مانع حمایت نیست. نشریه‌ها سخت‌گیرترند: Poet Lore اثری را که حتی با هوش مصنوعی ویرایش شده منتشر نمی‌کند؛ ONE ART شعر ساخت هوش مصنوعی را نمی‌پذیرد، اما کمک سبک در ایده‌پردازی را با ذکر در نامهٔ همراه قبول دارد. فراخوان هر مسابقه یا نشریه را بخوانید و اگر چیزی نگفته، بپرسید.

آزمون اصالت: گنجور بیش از یک و نیم میلیون بیت فارسی دارد. مصراعی را که زیادی آشنا به نظر می‌رسد آن‌جا جست‌وجو کنید؛ اگر نتیجه زیاد بود، پیوندی را بزنید که همان عبارت را «به طور دقیق» جست‌وجو می‌کند.

ترجمهٔ داستان به عربی یا زبان دیگر، بی‌آنکه صدایش برود

  1. واژه‌نامه بدهید: نام‌ها، لقب‌ها، غذاها و اصطلاح‌ها، و اینکه کدام ترجمه شود.
  2. بخواهید نزدیک به متن ترجمه کند و اصطلاح ترجمه‌ناپذیر را علامت بزند، نه اینکه بی‌صدا عوضش کند. برای عربی بگویید فصحی می‌خواهید یا یک گویش.
  3. ترجمه را دوباره به فارسی برگردانید تا ببینید معنا کجا جابه‌جا شده.
  4. آخر، یک خوانندهٔ بومی آن زبان متن را بخواند؛ لحن را فقط او می‌شنود.

برای متن کوتاه، ChatGPT Translate صفحهٔ ترجمهٔ رایگانی است که فارسی و عربی دارد؛ داستان بلند با واژه‌نامه در چت Claude یا ChatGPT راحت‌تر است.

همین حالا: سه مصراعی را که بیشتر از همه به آن‌ها می‌نازید، در گنجور جست‌وجو کنید. اگر یکی شبیه بیتی کهن بود، یا آگاهانه تضمینش کنید و نام شاعر را بیاورید، یا عوضش کنید.

جمع‌بندی: قلم دست شما، ماشین کنار دستتان

ساخت شعر با هوش مصنوعی وقتی جواب می‌دهد که از ماشین شمردن هجا و به یاد آوردن دیوان‌ها را نخواهید، بلکه فهرست قافیه، تصویر تازه و نقد سخت‌گیرانه بخواهید. گام بعدی: امشب یک بیت خودتان را با پرامپت «ب» تقطیع کنید، در وزن‌یاب بزنید و در گنجور جست‌وجو کنید. برای آهنگ ساختن از شعرتان، از جست‌وجوی هوش یاب شروع کنید.

پرسش‌های پرتکرار

بهترین هوش مصنوعی برای شعر گفتن کدام است؟

برای متن فارسی، Claude انتخاب اول هوش یاب است، بعد ChatGPT و Gemini، و هر سه پلن رایگان دارند. اما هیچ‌کدام وزن را مطمئن نگه نمی‌دارد؛ شعر را خودتان بگویید و از مدل قافیه، تصویر و نقد بخواهید. برای ساختن آهنگ از روی شعر، Suno تخصصی‌تر است.

هوش مصنوعی وزن شعر را تشخیص می‌دهد؟

چت‌بات‌ها در شمردن هجا مطمئن نیستند، چون مصوت‌های کوتاه و کسرهٔ اضافه در خط فارسی نوشته نمی‌شوند. وزن‌یاب وبگاه عروض برای همین کار ساخته شده و طبق صفحهٔ روش کارش، روی بیت‌های آزمایشی حدود ۸۰ درصد وزن‌ها را درست شناخته است. داور آخر گوش شماست.

برای تقطیع شعرهای کتاب درسی از هوش مصنوعی کمک بگیرم؟

اول وزن همان شعر را در گنجور ببینید؛ صفحهٔ بیشتر شعرهای کهن وزنشان را نشان می‌دهد. بعد خودتان هجاها را جدا کنید و با وزن‌یاب وبگاه عروض مقایسه کنید. تقطیع چت‌بات را فقط برای پیدا کردن جای اختلاف به کار ببرید، نه به‌عنوان جواب.

می‌توانم شعری را که هوش مصنوعی گفته به اسم خودم منتشر کنم؟

در صفحهٔ شخصی هم بهتر است بگویید کدام بخش کار ماشین است؛ در مسابقه و نشریه، قاعدهٔ همان‌جا تعیین می‌کند. بعضی نشریه‌ها هیچ کمکی از هوش مصنوعی را نمی‌پذیرند و بعضی کمک سبک را با ذکرش قبول دارند. دفتر حق تکثیر آمریکا هم پرامپت تنها را برای صاحب اثر شدن کافی نمی‌داند.

چطور از روی شعرم آهنگ بسازم؟

اول شعر را روی یک ملودی یا ضرب بخوانید تا هجاها جا بیفتند. بعد در Suno حالت Custom را بزنید، متن فارسی را در کادر متن بگذارید و چند نسخه بسازید. پلن رایگان دانلود ماهانه و حق تجاری ندارد؛ پیش از انتشار، راهنمای حق مالکیت آهنگ را بخوانید.

منابع